Du khách phương Tây trên sông Thu Bồn. Ảnh: Trương Điện Thắng

Nhiều lái thuyền dọc sông Thu kể rằng: Thuyền buôn ngược sông trong mùa nước lớn thường được bà hiện lên đưa qua những chỗ hiểm nghèo. Đến làng Phường Rạnh cách làng Thu Bồn khoảng 15 cây số thì bà bay lên và khuất vào một lùm cây sợp ven bờ. Dân làng Phường Rạnh, Đại Bường, Trung Phước từ đó dựng thêm một dinh thứ 2 thờ bà 2 chỗ cây sợp ấy…

Truyền thuyết về bà Thu Bồn được kể theo nhiều cách khác nhau trong dân gian. Nhưng bài vị thờ trong lăng bà thì ghi là Bô Bô phu nhân, căn cứ theo sắc phong “Mỹ Đức Thục Hạnh Bô Bô phu nhân Thượng đẳng thần” từ thời vua Minh Mạng. Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hồng, dù là Bô Bô phu nhân theo tên Chăm hay bà Thu Bồn theo cách gọi Việt, thì đó vẫn là “sự kết hợp hài hòa giữa hai yếu tố Chăm-Việt trong tín ngưỡng, thể hiện ở chỗ bà được xem là vị thần bảo hộ cho cả cư dân sống trên cạn lẫn cư dân sống bằng nghề sông nước...”.

Lễ hội bà Thu Bồn đã có từ 300 năm trước và càng ngày người đi trẩy hội và lễ cúng bà càng đông. Tuy câu chuyện có nhiều chi tiết huyền bí, nhưng đều cho thấy lòng tin của người dân vào sức mạnh của một dòng sông. Nó sẽ đem về phù sa cho bao nhiêu xóm làng trù phú hoặc tai họa khó lường, tùy thuộc vào cách cư xử của con người với thiên nhiên.